Het wapen Van Engelenburg



Zijn wij familie ?
Het is vrijwel zeker dat alle ‘Van Engelenburgen’ familie zijn van elkaar. Ondanks het feit dat vroeger enkele ‘Van Engelenburgen’ wel eens een uitstapje maakten voor wat betreft de spelling van de naam, zijn we het nu allemaal eens: Van Engelenburg schrijf je zo:
V a n     E n g e l e n b u r g.
Voor de familie “Engelenburg” (sinds 1652, maar zonder “van”) geldt dezelfde schrijfwijze. Mocht er ooit een “van” voor hun naam zijn gezet, dan was dat een vergissing, die goed te achterhalen is. Ook is er tot op heden geen spoor gevonden, dat de families op genealogisch gebied iets met elkaar gemeen hebben.

De Engelenburg-legende.
Ook – en daar gaat het hier om – lijken de familiewapens van de twee families niet op elkaar. Wèl in grote lijnen, maar als je ze nauwkeurig bekijkt, dan zijn ze prima uit elkaar te houden. Hoogstwaarschijnlijk is de basisnaam Engelenburg afkomstig van de Engelenburg-legende.

Het soort wapen.
De wapens van beide families zijn, wat men in de heraldiek of wapenkunde noemt, “sprekende” wapens, misschien zelfs ook “sagewapens” te noemen. Alle twee hebben ze in de loop der eeuwen hun afwijking opgelopen als je een exacte vertaling in beeld zou willen brengen van de Engelenburg-legende. Maar daarom zeggen ze ook méér over de families.

Het vroegste Nederlandse wapen.
De meest zuivere verbeelding van wat toen volgens de legende gebeurde, was niet echt een familiewapen, maar een boekdrukkersmerk. Het was de Amsterdamse boekdrukker Doen Pietersz, die in het huis "Engelenburch" werkte en zijn boeken voorzag van zijn beeldmerk. Anno 1523 prijkte op de voorpagina van zijn boeken een vrij goede afbeelding van de “Engelenburg” in Rome met daarboven een engel met een zwaard. De Engelenburg-legende was in zijn tijd goed bekend, door pestepidemieën in Europa en de getijdenboeken en met de legende betekende de naam, zijn werkplaats, veel voor hem. Doen Pietersz krijgt daarom wat mij betreft de prijs voor het beste (Van) Engelenburg-“wapen”!


Het Engelenburg-wapen.
Omdat de familie Engelenburg uit Vollenhove/Enkhuizen het langst een wapen voert (voorzover wij nu weten) hierover eerst wat opmerkingen. In 1761 gebruikte Lucas Engelenburg, burgemeester van Vollenhove, zijn wapen in een zegel.
Dit wapen staat beschreven in Nederlands Patriciaat nr. 43:

"Een enkele rode toren met daarboven een rode engel met de handen omlaag gespreid".

Hoewel verder hierin niet beschreven, geeft de Elsevier's Encyclopedie van de Heraldiek nadere informatie onder "engel":

"In de wapenkunde voorgesteld als vrouwenfiguur met vleugels. Uitzondering: de aartsengel Michaël, die gevoerd wordt door de familie Engelenburg".

U ziet het: boven de rode enkele toren (de Engelenburg is zandsteen/geel) zweeft een rode engel zonder zwaard. De reden voor deze afwijking is onbekend. Een tak van de familie Engelenburg is naar Zuid-Afrika gegaan en heeft daar vroeger een belangrijke rol gespeeld. Hun huis in Pretoria, nu museum, draagt dit Engelenburgwapen op een aantal plaatsen.


Het Van Engelenburg-wapen.
Wees voorzichtig met te snelle conclusies!!
Als u bij het Centraal Bureau voor Genealogie in Den Haag bij de afdeling Heraldiek de collecties Musschaert en Steenkamp/Damstra bekijkt, dan vindt u fiches, zegels en zelfs kleurenschetsen van het wapen, waarboven iemand de naam Van Engelenburg" heeft geschreven.
Zo is ook het wapen van Barend Engelenberch (Enkhuizen 1617) aan ons toegeschreven.
In 1955 verscheen er in Veenendaal een prentbriefkaart met wapens van Veenendaalse geslachten.
Hieronder ook de familie Van Engelenburg, ditmaal alleen een afbeelding van het gebouw in Rome, zonder engel. De bron hiervan is niet te achterhalen; de auteur is A P. de Kleuver.


Op 29 maart 1972 verscheen in Dagblad De Vallei in Veenendaal een artikel met als titel "Grootveld synoniem met Veenendaal”, waarin de naam, grond en wapen van onze familie genoemd worden. Een gedetailleerd familiewapen, wéér zonder bronvermelding, stond erbij. Dit wapen laat twee kleine torens en één grote toren zien, waarboven een wel zeer vrouwelijke engel zonder zwaard.


Het geregistreerde Van Engelenburg-wapen.
Het tot nu toe allereerste bewezen familiewapen "Van Engelenburg" werd gevoerd door Pieter van Engelenburg (1803-1870). Hij stierf kinderloos. Pieter droeg een klein cachet, een zogenaamde bréloque, met het wapen aan zijn horlogeketting. Pieter was wolfabrikant en armmeester (een functie in de diaconie) in Veenendaal.
Het wapen laat drie even hoge torens met vanen zien, de middelste, de gevechtstoren of donjon, voorop. Als helmteken een engel met de vleugels omhoog en de armen omlaag. Onduidelijk is of het een vrouwelijke of mannelijke engel is.
Veelvuldig overleg met de conservator van het Centraal Bureau voor Genealogie in verband met de registratie van het wapen leverde het volgende op: het oude wapen blijft volledig behouden, hier valt wel wat achtergrond te geven; het onderscheidt zich ook van het wapen "Engelenburg". Alleen het helmteken, de engel, werd in de "oorspronkelijke" betekenis (zie Doen Pietersz) teruggebracht naar de aartsengel Michaël met het vlammend zwaard. Voor dit onderdeel werd, wat men in de heraldiek noemt, "wapenverbetering" toegepast. In de wapenregistratie is dit ook duidelijk omschreven. De commissie Wapenregistratie C.B.G. accepteerde de bewijzen van het oude wapen en de wapenverbetering in het helmteken. Op 26 september 1995 is het Van Engelenburg-wapen onder nummer 671 geregistreerd op verzoek van Michiel Carel van Engelenburg en wel als volgt:

"In zwart een gouden burcht bestaande uit drie gedekte torens, verlicht en gevaand in zilver, de middelste gesloten van zilver, alles staande op een groene grond. Helmteken: De aartsengel Michaël, uitkomend en met gespreide vleugels, in de rechterhand een vlammend zwaard houdend; de engel zilver, harnas, zwaard en schede goud. Dekkleden: zwart, gevoerd van goud".

Voor verdere informatie omtrent het wapenvoerderschap, klik op de button:"Wapenfonds".


Henk J. van Engelenburg

Dit artikel is afkomstig uit Familieblad 1 - september 1998.

Bronnen: